DAKEN

Het dak beschermt tegen klimaatinvloeden van buitenaf: grote temperatuurwisselingen, neerslag, wind en stof. Bovendien moet het dak ook de invloeden van het binnenklimaat aankunnen. En het dak heeft een gebruiksfunctie gekregen, we leven op het dak van een ander. Daarnaast ontwikkelden de zichtdaken zich steeds meer in vlakken die draaien, plooien of kantelen. De overgang van dak naar gevel vervaagt, er wordt dan ook over de vijfde gevel gesproken. In deze themapagina komen de verschillende vormen en opbouwprincipes aan bod.

 
Het aanbod en de mogelijkheden op het gebied van dakramen, lichtkoepels en daglichtbuizen worden uitgebreid in de themapagina Dakramen behandeld. Dakbedekkingen, met uitzondering van dakpannen en leien, komen aan bod in de themapagina Dakbedekking.

Koud dak
Hellende daken:
De ruimte onder de kap wordt  met buitenlucht geventileerd en is dus niet als gebruiksruimte aan te duiden. Deze constructie komt steeds minder voor omdat de zolder geen gebruiksfunctie heeft, maar wordt nog wel toegepast bij flauw hellende daken. De zoldervloer wordt dan zo geconstrueerd dat deze met het daar onder hangende plafond de warmte-isolatie biedt, maar de waterdamp doorlaat zodat die onder de kap met de buitenlucht weg wordt geventileerd.

 
Platte daken:
Bij platte daken wordt van een geventileerde dakconstructie gesproken. Vroeger werden platte daken veel  uitgevoerd met houten balklagen voorzien van gg-delen (geschaafd en geploegd) en een dakbedekkingsysteem van teermastiek. Omdat er geen isolatiematerialen voorhanden waren die direct onder de dakbedekking aangebracht konden worden en omdat het teermastiek een lage verwerkingstemperatuur had, werd het isolatiemateriaal aangebracht tussen de houten balken. Uit de praktijk bleek dat een dergelijke constructie over het algemeen maar matig tot slecht functioneren door een slecht uitgevoerde dampremmende laag en een niet beheersbare spouwventilatie.

 
Geventileerde dakconstructies als platte daken worden nog maar weinig toegepast vanwege de uitvoeringsgevoeligheid en het beschikbaar zijn van betere en nieuwe materialen die alternatieve en gezonde dakopbouw mogelijk maken.

 
Warm dak
Bij een warmdakconstructie wordt het isolatiemateriaal aan de koude kant van de onderconstructie gelegd, waardoor de constructie (hout of beton) zelf altijd warm blijft. Het grote voordeel van een warmdakconstructie is dat het aanbrengen van de dampremmende laag en het isolatiemateriaal goed uitvoerbaar is. De dampremmende laag en het isolatiemateriaal kunnen snel en relatief eenvoudig vakkundig worden aangebracht zonder de kans op koudebruggen. De waterdamphuishouding is afhankelijk van het binnenklimaat en de uitvoering van de dampremmende laag. Het condenseren van waterdamp onder het dakbedekkingsysteem is acceptabel mits dit maar in beperkte mate plaats vindt en tijdens de zomer het vocht ruimschoots kan verdampen.

 
Hellende daken:
Bij een hellend warm dak is de isolatielaag verplaatst naar de dakconstructie en dus opgenomen in de dakvlakken. De zolderruimte maakt daarmee deel uit van de gebruiksoppervlak binnen de woning, of gebouw. De waterdamp moet nu dus de gelegenheid krijgen niet alleen door de thermische isolatielaag te stijgen, maar ook door het dakbeschot om via een spouwruimte tussen het beschot en de dakpannen een uitweg te vinden. Omdat tegenwoordig de aansluitingen van de pannen onderling van veel hogere kwaliteit is, lees meer afgesloten, is het toepassen van een geventileerde nokken noodzakelijk.

 
Als het hellend dak met shingles, zinken dan wel aluminium dakbanen of bitumineuze dakbedekking wordt afgewerkt wordt er geen luchtspouw in de opbouw toegepast. Het is dan van groot belang elke vorm van vochtophoping in de constructie te voorkomen. Deze opbouw wordt vanbinnen altijd dampremmend opgezet, waarbij het leefvocht op een andere manier haar weg naar buiten moet vinden.

 
Bij een hellend warm dak kan de isolatielaag op verschillende plaatsen worden aangebracht. Brengen we de isolatie aan de binnenzijde van het dakbeschot aan, dan kan deze niet vochtig worden door regendoorslag of stuifsneeuw. Meestal wordt de dakconstructie dan aan de binnenzijde afgetimmerd met triplex of spaanplaat, materialen die dus weer wel dampdoorlatend zijn. Het is echter ook mogelijk dat de isolatie op de bovenzijde van het dakbeschot wordt aangebracht. Het nadeel is dat een groot aantal koudebruggen ontstaat ter plaatse van aansluitingen tegen muren en beschadigingen van de isolatielaag bij het aanbrengen van panlatten en pannen zelf. Veel gebruikte materialen als steen- en glaswol zijn uitstekend dampdoorlatend. Met platen van kunststofschuim is dit niet het geval.

 
Bron: Handboek Daken Hoofdwerk

Definitie
Als een dak een hellingshoek groter of gelijk aan 3° heeft, wordt het beschouwd als een hellend dak.

 
Dakvormen
Traditioneel worden de volgende dakvormen onderscheiden, die nog steeds actueel zijn:
Zadeldak, Geveldak, Lessenaarsdak, Mansardekap, Dwarskap, Langskap, Schilddak.

 
Door de vlucht die 3D-moduleren nam in de architectuur worden hedendaagse daken door de architect vaak als uitdaging gezien en geheel in de architectuur geïntegreerd:
Luifeldak, Schaaldak, vijfde gevel.

 
Spanten
1. Steekspant
Een vormvaste driehoek wordt van liggers wordt opgebouwd uit houten balken. De eenvoudigste uitvoering is het steekspant. Bij elke traditionele spantconstructie kunnen verbeteringen in de relatie tot sterkte en stijfheid worden aangebracht door hanenbalken, drukschoren en een makelaar. Een hangspant of het ‘Hollands’ spant zijn ook traditionele houten spanten. De spanten staan hart op hart zo’n 8 tot 10 meter uit elkaar en worden altijd aangevuld met gordingen of sporen. Vroeger werden de verbindingen van de onderdelen van spanten met traditionele hout-op-hout verbindingen uitgevoerd. Tegenwoordig maakt men veelvuldig gebruik van metalen hulpmaterialen zoals spijkerplaten, metalen stripankers, ringdeuvels.

 
2. Portaalspant
Vooral bij gebouwen met grotere overspanningen worden portaalspanten gebruikt en worden meestal uitgevoerd in staal. Een houten portaalspant wordt met gelamineerde liggers en kolommen uitgevoerd.

 
3. Driescharnierspant
Ook deze worden gebruikt bij gebouwen met grote overspanningen. De naam van het driescharnierspant is afgeleid van de 3 scharnieren die bij de aansluiting met de fundering en de nok is opgenomen. Voor de uitvoering kan staal, gelamineerd hout of een samengestelde constructie gebruikt worden.

 
4. Vakwerkspant
Het principe van een vakwerkspant is gelijk aan het steekspant, een stijve driehoek. Voordeel hiervan is dat waar het moment bij hellende daken het grootst is het vakwerkspant het hoogst en daardoor het sterkst is. In staal wordt zo’n spant samengesteld uit HE- of kokerprofielen. Houten vakwerkspanten worden opgebouwd als een houten vakwerkligger, met houten balken en vooral op trek gedimensioneerd. Gelamineerde houten liggers zijn ook staat grote overspanningen te overbruggen.

 
Gordingenkap
Als de balken in de dakconstructie van kopgevel naar kopgevel overspannen spreekt met van gordingen, ofwel een gordingenkap. Gordingen zijn in principe onderhevig aan dubbele buiging, door belasting evenwijdig aan het dakvlak en haaks op het dak. Deze belasting bepaalt de onderlinge afstand tussen de gordingen en de afmetingen van de gording.

 
Sporenkap
Als de balken in de hellend dakconstructie van muurplaat naar nok overspannen worden dit sporen genoemd, ofwel een sporenkap. Het is een vrij traditionele en arbeidsintensieve constructie en wordt in Nederland nog maar in beperkte mate toegepast.

 
Prefab dakkap
Daar waar woningen met hellende daken in een flinke serie worden gebouwd gebruikt men tegenwoordig vaak een prefab dakkap. De gehele opbouw en maatvoering, exclusief de dakpannen, wordt prefab verwerkt in de panelen en het dak wordt kant-en-klaar met een kraan in gehesen. Daarna is het slechts een kwestie van aansluitingen bij kopgevels, muurplaten en knieschotten te verzekeren en de dakpannen kunnen gelegd worden.

 
Bron: Handboek Daken Hoofdwerk

Definitie
Als een dak een hellingshoek onder 3° heeft wordt het beschouwd als een plat dak.

 
Beton
Bij betonnen plaatvloeren wordt een massieve plaat opgelegd op de dragende constructie. Omdat de ponskrachten van een vlakke dakvloer ter plekke van kolommen te groot kunnen zijn, wordt daar rondom ook wel een dikkere dakvloer gestort en is ook wel bekend als een paddenstoelvloer.

 
Naast een vlakke dakvloer is het ook mogelijk om het als cassettevloer uit te voeren. Daarbij wordt aan de onderzijde beton bespaart en ontstaat een balkenraster waarin de wapening opgenomen wordt. Bij dit type dakvloer wordt dus beton en gewicht bespaart, waardoor de dragende constructie ook lichter uitgevoerd kan worden. Eén van de laatste ontwikkelingen op het gebied van gewichtbesparing in betonnen dakvloeren is de toepassing van kunststof bollen die tussen de onder- en bovenwapening worden opgenomen. Verder lijkt de constructieve werking van een bollenplaatvloer het meest op een traditionele vlakke gewapende dakvloer.

 
Hout
Houten liggers onder platte dakvloeren kunnen enkelvoudig zijn, maar voor de grotere overspanningen ook samengesteld uit houten regels gecombineerd met houten plaatmateriaal, gelamineerd in lengterichting door middel van een vingerlas of in de hoogterichting of als een complete vakwerkligger in hout worden uitgevoerd.

 
De samengestelde en gelamineerde liggers kunnen naast rechthoekig ook I- of T-vormig zijn. Van de ene naar de andere ligger die de grote afstanden overspannen als moerbalk kunnen voorts weer enkelvoudige houten kinderbalken worden gelegd. Het dakbeschot kan dan toch bestaan uit de houten plaatmaterialen die zelf een minimale overspanning kunnen overbruggen, afhankelijk van de toegepaste dikte. Gg-delen zijn ook toepasbaar en voor grote overspanningen kunnen ook houten dooselementen worden gebruikt.

 
Houten vakwerkliggers worden zo samengesteld dat alle onderdelen op trek worden belast. De koppeling tussen de liggers onderling kan uitgevoerd worden met schetsplaten, boutverbindingen in combinatie met schetsplaten, spijkerplaten of kramplaten, al dan niet gecombineerd met boutverbindingen.

 
Staal
Bij grotere overspanningen en zonder esthetische eisen kan het financieel voordeliger zijn om de balken in staal uit te voeren. Enkelvoudige liggers, samengestelde liggers en vakwerkliggers zijn dan de mogelijkheden, ook in een onderverdeling in moerbalken en kinderbalken.

 
Bij de samengestelde liggers worden standaard stalen profielen aan elkaar gekoppeld met staalplaat aan elkaar gelast. Een raatligger is ook een vorm van geconstrueerde ligger, waarbij een IPE-profiel in het lijf trapeziumgewijs wordt doorgesneden en de helften verschoven van elkaar weer vast gelast worden.

 
Stalen vakwerkliggers kunnen veel trek opnemen, de druksterkte is beperkt. Traditioneel worden stalen vakwerken uit warmgewalste profielen opgebouwd en met boutverbindingen uitgevoerd. HE- en kokerprofielen vergen de minste onderhoud.

 
Bron: Handboek Daken Hoofdwerk

Hellende daken
1. Positie isolatie
Voordat men met het na-isoleren van een hellend dak gaat beginnen moet vooraf de vraag worden gesteld of het aan de buitenzijde, dus op het dakbeschot, of aan de binnenzijde, dus tussen de gordingen dan wel sporen of zelfs eronder, toegepast wordt. Vanaf de buitenzijde betekent het dat de aansluitingen van het dak op kopgevels en de goten de ruimte moet bieden om een verhoogd dakpakket netjes weg te kunnen werken. Is die ruimte er niet, als bijvoorbeeld de buren niet meedoen of de detaillering zit te krap in de maatvoering, dan is men aan de binnenzijde aangewezen.

 
2. Dampremmende laag
Zodra leefvocht aan de binnenzijde in de constructie kan komen, moet het er aan de buitenkant ook weer uit kunnen. Als er aan de buitenzijde een dampremmende laag zit, kan de isolerende laag niet aan de binnenzijde worden aangebracht. Anders zou het isolatiemateriaal inwendig nat worden, in geval van steen- of glaswol, waardoor de isolerende waarde sterk achteruit gaat (de stilstaande lucht wordt dan vervangen door water). Als er kunststofschuimplaten worden toegepast, waarbij het vocht geen grip heeft op de isolatiewaarde, krijgt vocht de kans zich tussen constructieonderdelen op te hopen en zullen er zich op den duur vochtplekken aftekenen op plafonds en muren.

 
Bron: Handboek Daken Hoofdwerk

 
Platte daken
Hier verschijnt binnenkort inhoudelijke informatie over Na-isolatie van platte daken.

NBD Themanieuwsbrief Daken
Verschillende leveranciers tonen hier de nieuwste product- en systeemontwikkelingen op het gebied van daken. 
 
 
Klimaatreinigende dakpan
De eerste dakpan die stikstofoxide van uitlaatgassen door verkeer, industrie en verwarmingstoestellen zuivert en omzet in niet schadelijke stoffen zoals nitraatmoleculen, is op de markt.
 
 
PV in zinken dakbedekking geïntegreerd
Geïntegreerd op de bodem van de zinken dakbanen zijn fotovoltaïsche cellen verlijmd die met een daartoe ontwikkeld systeem de opgenomen energie afstaan aan het energienet van het pand.
 
 
Kunststof dakbedekking met PV cellen
Een waterdichte baanvormige dakbedekking met geïntegreerde soepele amorfe fotovoltaïsche cellen is ontwikkeld. Deze PV-cellen zetten zonne-energie om in bruikbare elektriciteit.
 
 
Glazen schaaldak
Een zwierig atriumdak dat is uitgevoerd als een immens grote glazen koepel. Het dak is uitgewerkt als een spaceframe-achtig stijf schaaldak, dat ter plekke is samengesteld met volgens een radiaal schema geplaatste 2D-spanten die vast aan elkaar zijn verbonden met horizontale buizen (CHS).
 
 
Kunststof dakbedekking met amorfe cellen
Duurzame en milieuvriendelijke kunststof dakbedekking die fabrieksmatig geïntegreerd is met Amorfe Silicium lichtreceptoren.

B
Bitumen: dakbedekkingsfolie gebaseerd op aardolieproducten.

 
D
Dakbeschot: laag op de sporen of gordingen, waarop de dakbedekking rust.

 
Dampdoorlatende laag: folie, aan de koude kant van de isolatie, dat vocht (damp) doorlaat en water tegenhoudt.

 
Dampremmende laag: folie, aan de warme kant van de isolatie, dat vocht (damp) tegenhoudt.

 
G
Gebruiksoppervlak: aanduiding voor het bruikbaar deel van het vloeroppervlak, bepaald in NEN-norm 2580.

 
Gelamineerd hout: opgebouwd uit verlijmde houten lagen.

 
Gording: dakliggers evenwijdig aan de nokgording.

 
K
Kinderbalk: secundaire ligger.

 
Kopgevel: gevel waarop de nok rust.

 
Koudebrug: delen van gevel of dak waarbij de constructie niet kan worden geïsoleerd.

 
A
Ligger: horizontale, dragende balk.

 
A
Moerbalk: hoofdligger.

 
Muurplaat: houten balk liggend op buitenwand, ter ondersteuning van dakspanten of dakplaten.

 
P
Pons: doorboren van materiaal.

 
Prefab: geprefabriceerd bouwdeel.

 
S
Schetsplaat: dunne houten of metalen plaat die met schroeven meerdere constructieonderdelen verbindt, meestal bij houten vakwerk toegepast.

 
Shingle: bitumineuze leien voor daken of gevels.

 
Spant: constructiedeel dat de kap ondersteunt.

 
Spoor: dakliggers haaks op de nokgording en muurplaat.

 
Spouw: ruimte, al dan niet geventileerd, tussen buiten- en binnenschil van gevelpakket of dakpakket.

 
T
Teermastiek: dakbedekking op basis van steenkooldestilaat. Wordt niet meer toegepast maar komt vrij bij renovatieprojecten.

 
V
Vakwerk: vormvaste constructie van staanders, liggers en diagonale elementen; vakmanschap.

 
Vingerlas: verbindingsmethode, vooral gebruikt bij hout-op-hout verbindingen.